Table of Contents
Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή
Υπάρχουν γωνιές στην πόλη που δεν χρειάζονται οδό και αριθμό. Τα πόδια ξέρουν τον δρόμο. Και είναι οι λεπτομέρειες που τις κάνουν οικείες. Το γωνιακό τραπέζι που γέρνει ελαφρά, ο μοναχικός θαμώνας που κάθεται πάντα στην ίδια θέση, ο χωρατατζής σερβιτόρος, κουβέντες που αρχίζουν από το τίποτα και κάπως καταλήγουν να αφορούν τα πάντα. Είναι εκείνα τα μέρη όπου ακόμη κι αν φτάσει κανείς μόνος σπάνια θα μείνει χωρίς παρέα.
Οι θαμώνες, λίγο-πολύ, οι ίδιοι, παρότι έχει αλλάξει ο τρόπος που περνά η ώρα. Η εφημερίδα δεν είναι πια διπλωμένη δίπλα στο φλιτζάνι. Ενα τάμπλετ φωτίζει το διπλανό τραπέζι. Ομως μια μικρή συμφωνία της καθημερινότητας εξακολουθεί να ισχύει. Είναι ο καφές, η συζήτηση, η αίσθηση πως υπάρχει μια θέση που μας περιμένει. Είναι τα στέκια της πόλης. Κάποια έχουν γράψει ιστορία. Αλλα δεν απέκτησαν ποτέ φήμη πέρα από τα όρια της γειτονιάς τους, παραμένουν ωστόσο σημείο αναφοράς για τους κατοίκους της.
Οταν χάνονται αυτά τα στέκια, η απώλειά τους δεν συνοδεύεται από κατεδαφίσεις. Μπορεί να είναι ένα ρολό που κατεβαίνει, μια ταμπέλα που αποσύρεται. Η πόλη συνεχίζει να κινείται, τα ακίνητα αλλάζουν χέρια, οι χρήσεις μεταβάλλονται.
Η Μουριά των Εξαρχείων – το καφενείο που λειτουργούσε επί 111 χρόνια, αν και σε διαφορετικό κτίριο μετά την κατεδάφιση του αρχικού – δεν είναι η μοναδική απώλεια. Την τελευταία δεκαετία, η Αθήνα αποχαιρέτησε το Κεντρικόν, το ιστορικό αστικό εστιατόριο της οδού Κολοκοτρώνη, που από το 1935 υπήρξε σημείο συνάντησης καλλιτεχνών, δημοσιογράφων και πολιτικών, αλλά και το Αιγαίον της Πανεπιστημίου με τους λουκουμάδες που γλύκαιναν την πόλη από το 1926. Τον Δεκέμβριο του 2023 έσβησαν τα φώτα του κινηματογράφου Ιντεάλ, ύστερα από 102 χρόνια προβολών, παρεΐστικο σημείο συνάντησης των σινεφίλ της πρωτεύουσας.
«Πεδίο ανεξέλεγκτου αστικού μετασχηματισμού»
Οι απώλειες, όμως, δεν περιορίζονται στην πληθώρα ιστορικών καταστημάτων που χάθηκαν. Αφορούν και νεότερα που, χωρίς να έχουν πίσω τους έναν αιώνα ιστορίας, πρόλαβαν να γίνουν τοπόσημο της καθημερινότητάς μας. Η αστική μνήμη κατοικεί επίσης σε χώρους που δεν έχουν χαρακτηριστεί ιστορικά μνημεία ή διατηρητέα, σε ένα συνοικιακό καφενείο, ένα ζαχαροπλαστείο, ένα βιβλιοπωλείο από τα λίγα που απέμειναν.
Το Γιασεμί, στα σκαλάκια της Μνησικλέους, έγινε μέσα σε μια 15ετία αναπόσπαστο κομμάτι της εικόνας της Πλάκας, προτού κλείσει στην αρχική του έδρα το 2025. Ή το Λεξικοπωλείο, στέκι της γαλλόφωνης κοινότητας στο Παγκράτι, που έκλεισε το 2026.
Διαφορετικοί χώροι, διαφορετικές εποχές. Κοινός παρονομαστής, η απώλεια σημείων που έδιναν στις γειτονιές τον χαρακτήρα τους. Πρόκειται για μια διάσταση του αστικού μετασχηματισμού που αφορά κυρίως την αγορά και την οικονομική βιωσιμότητα των επιχειρήσεων, αγγίζει όμως εξίσου τον πολεοδομικό σχεδιασμό.
Η κυρία Ευθυμία Σαραντάκου, αναπληρώτρια καθηγήτρια με ειδίκευση στη χωροταξία του τουρισμού στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, θέτει το ζήτημα σε ευρύτερη βάση. «Η απουσία επαρκών ρυθμιστικών κανόνων στην κτηματαγορά σε συνδυασμό με τη διείσδυση διεθνών επενδυτικών κεφαλαίων έχουν μετατρέψει την Αθήνα σε πεδίο ανεξέλεγκτου αστικού μετασχηματισμού» αναφέρει, επισημαίνοντας ότι τα ιστορικά και παραδοσιακά καταστήματα βρίσκονται ιδιαίτερα εκτεθειμένα, καθώς καλούνται να ανταγωνιστούν χρήσεις με μεγαλύτερη οικονομική απόδοση.
Προστασία και στην κοινωνική λειτουργία
Η προστασία, επομένως, οφείλει, εκτός από το κτίριο να επεκτείνεται στη χρήση, την επαγγελματική συνέχεια, την κοινωνική λειτουργία ενός χώρου. Διαφορετικά, κινδυνεύει να διασωθεί μόνο η πρόσοψη, ενώ χάνεται οριστικά ό,τι το έκανε μέρος της ταυτότητας μιας γειτονιάς. Τον κίνδυνο επισημαίνει και η αντιδήμαρχος του Δήμου Αθηναίων Μάρω Ευαγγελίδου, εστιάζοντας στις παραδοσιακές εμπορικές πιάτσες του Κέντρου.
Συγκεντρώσεις εξειδικευμένων καταστημάτων που αναπτύχθηκαν (είδη ραπτικής, χαρτικά, παραδοσιακό κόσμημα, συσκευασίες, μπαχαρικά, είδη κιγκαλερίας) αποτελούν, όπως λέει, μια ιδιαίτερη πολιτιστική κληρονομιά της Αθήνας. Αντίστοιχες με τα σύγχρονα επιχειρηματικά clusters, αυτές οι εμπορικές διαδρομές κινδυνεύουν να χάσουν τη φυσιογνωμία τους, καθώς εκτοπίζονται από νέες χρήσεις.
Το ζητούμενο δεν είναι να παραμείνει η πόλη προσκολλημένη στο παρελθόν. Εξάλλου, η εμπορική ζωή της Αθήνας ανέκαθεν ανανεωνόταν. Καταστήματα άνοιγαν, καθιερώνονταν και κάποια στιγμή έκλειναν. Το ερώτημα είναι αν μπορεί να εξελίσσεται χωρίς να ισοπεδώνει όσα την κάνουν αναγνωρίσιμη. Η εκπόνηση σήμερα του Τοπικού Πολεοδομικού Σχεδίου (ΤΠΣ) για την Αθήνα δημιουργεί μια κρίσιμη ευκαιρία καθώς μπορεί να θέσει τις βάσεις για τον έλεγχο των χρήσεων γης. Ωστόσο, σύμφωνα με τη κυρία Ευαγγελίδου, οι προβλέψεις του κινδυνεύουν να μείνουν στα χαρτιά εάν δεν συνοδευτούν από θεσμοθετημένα εργαλεία εφαρμογής.
Ως άμεση παρέμβαση προβάλλει την αναστολή έκδοσης οικοδομικών αδειών σε νέα κτίρια και σε περιπτώσεις αλλαγής χρήσης υφιστάμενων ακινήτων για δραστηριότητες που συχνά εκτοπίζουν τις παραδοσιακές εμπορικές χρήσεις. Πρόκειται για πρόταση που έχει ήδη καταθέσει ο δήμος στο υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, χωρίς όμως ανταπόκριση.
Οικονομικά κίνητρα και εκσυγχρονισμός
Η ανάγκη παρέμβασης γίνεται εντονότερη καθώς η Αυτοδιοίκηση παρακολουθεί την τουριστικοποίηση του Κέντρου χωρίς ουσιαστικά εργαλεία ελέγχου των χρήσεων. Οπως επισημαίνει η αντιδήμαρχος, ο δήμος δεν μπορεί να ρυθμίζει την ανάπτυξη ξενοδοχείων και καταστημάτων υγειονομικού ενδιαφέροντος, σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει σε πολλές πόλεις του εξωτερικού. Μερική εξαίρεση αποτελούν ορισμένες κεντρικές συνοικίες, όπου ειδικά Προεδρικά Διατάγματα έχουν θέσει περιορισμούς.
Για να επιβιώσουν τα ζωντανά κύτταρα της τοπικής οικονομίας, η κυρία Σαραντάκου προτείνει τη θέσπιση ειδικού σήματος «Ιστορικό Κατάστημα Αθήνας», συνδεδεμένου με οικονομικά και φορολογικά κίνητρα, καθώς και προγράμματα εκσυγχρονισμού και διαδοχής των επιχειρήσεων. Εισηγείται ακόμη τη δημιουργία πολιτιστικών και γαστρονομικών χαρτών για τους επισκέπτες της πόλης. Οπως επισημαίνει, ο τουρισμός δεν είναι νομοτελειακά εχθρός της αστικής μνήμης. Μπορεί να αποτελέσει πηγή πόρων για τη διατήρησή της, εφόσον μέρος των εσόδων επιστρέφει στις γειτονιές, π.χ., μέσω ενός Δημοτικού Ταμείου Εμπορικής Κληρονομιάς, που θα στηρίζει τη διατήρηση ιστορικών επιχειρήσεων.
Στο μεταξύ, δυνατότητες παρέμβασης αναζητούνται στο υφιστάμενο θεσμικό πλαίσιο. Μία από αυτές αφορά τη διαφοροποίηση των δημοτικών τελών ανάλογα με τη χρήση των ακινήτων, δυνατότητα που προβλέπει ο νέος Κώδικας Αυτοδιοίκησης και θα μπορούσε να αξιοποιηθεί για τη στήριξη δραστηριοτήτων που απειλούνται από τον εμπορικό εξευγενισμό των περιοχών.
Ως πιο άμεσο μέτρο, η κυρία Ευαγγελίδου προκρίνει τον περιορισμό της παραχώρησης κοινόχρηστου χώρου για τραπεζοκαθίσματα σε επιλεγμένους δρόμους, για λόγους πολεοδομικούς, αρχιτεκτονικούς ή βιώσιμης κινητικότητας, όπως έγινε στην Ερμού, με στόχο να αποτραπεί η ανεξέλεγκτη επέκταση της εστίασης.
Τα «μαθήματα» από την Ευρώπη
Ορισμένες ευρωπαϊκές πόλεις έχουν ήδη περάσει στην οργάνωση συγκεκριμένων παρεμβάσεων, αναδεικνύοντας – σύμφωνα με την κυρία Σαραντάκου – ότι υπάρχουν τρόποι προστασίας της εμπορικής κληρονομιάς και διατήρησης ιστορικών καταστημάτων.
Στο Παρίσι, ο δήμος αξιοποίησε τη δυνατότητα προνομιακής απόκτησης εμπορικών χώρων.
Οταν ένα κατάστημα, εντός ζώνης προστασίας, διατίθεται προς πώληση, η δημοτική αρχή έχει δικαίωμα προτεραιότητας στην αγορά του, στην τιμή που έχει συμφωνηθεί με τον πωλητή. Στη συνέχεια, αναλαμβάνει την ανακαίνιση και εκμίσθωσή του σε ανεξάρτητους εμπόρους, τεχνίτες και βιβλιοπώλες, με ελεγχόμενα χαμηλά ενοίκια. Οι σχετικές παρεμβάσεις έχουν συμβάλει στη διατήρηση και ανάπτυξη για πάνω από 400 εμπορικά καταστήματα.
Στη Λισαβόνα, το πρόγραμμα «Lojas com História» αναγνωρίζει ιστορικά καταστήματα ως ζωντανά στοιχεία της πολιτιστικής κληρονομιάς, τα προβάλει και προβλέπει χρηματοδοτική υποστήριξη για επιλέξιμες δαπάνες. Ενδιαφέρον ευρωπαϊκό παράδειγμα αποτελεί και η Βαρκελώνη. Από το 2016 εφαρμόζει ειδικό σχέδιο προστασίας των εμβληματικών καταστημάτων της, με οικονομικά κίνητρα και επιδοτήσεις. Δέκα χρόνια μετά, 141 από τα 209 καταστήματα του αρχικού καταλόγου εξακολουθούν να λειτουργούν χωρίς καμία αλλαγή.
ΠΗΓΗ: To Vima
Δείτε το πλήρες άρθρο εδώ.
