«Εχω πεποίθησι στην καρδιά της και στο χαρακτήρα της»

69

Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή

Δισεκατομμύρια γυναίκες χρωστούν ευγνωμοσύνη στον Γεώργιο Παπανικολάου για το περίφημο «Τεστ Παπ». Από την πλευρά του, ο ίδιος θα πρέπει σίγουρα να αισθανόταν ευγνώμων προς τη σύζυγό του Μάχη Μαυρογένους, για την πολύπλευρη στήριξη που του παρείχε σε όλα τα χρόνια των ερευνών του. Τα όσα διείδε στο πρόσωπο της 20χρονης τότε Μάχης, αλλά και η προοδευτική σκέψη του (ιδίως για τα δεδομένα της εποχής εκείνης), φαίνονται και από το πώς ανακοινώνει τον γάμο του στην οικογένειά του το 1910:

«Σήμερα φεύγω για τη Γαλλία, όπου θα προσπαθήσω να εγκατασταθώ και να εργασθώ για τη δημιούργησι ενός αξιωτέρου μέλλοντος. Εχω τόση πεποίθησι στας πνευματικάς και ηθικάς δυνάμεις μου, ώστε είμαι εκ των προτέρων βέβαιος ότι θα επιτύχω. Γι‘ αυτό ετόλμησα να πάρω μαζύ μου και σύντροφο, την Δδα Μάχην Μαυρογένους, την οποίαν προ ολίγων ημερών έλαβα την τιμήν να ονομάσω νόμιμον σύζυγόν μου. Εχω πεποίθησι στην καρδιά της και στο χαρακτήρα της και γι’ αυτό πιστεύω πως δε θα μετανοήσω γι’ αυτή μου την απόφαση. Στο γάμο μου δεν κάλεσα κανέναν, γιατί ήξευρα πως όλοι θα ήσαν εναντίον ενός τέτοιου τολμήματος. Ολοι θα ελάμβαναν περισσότερο οικονομικά και οικογενειακά ζητήματα υπ’ όψιν, ενώ εγώ πιστεύω πως σ’ αυτάς τας περιστάσεις τα σπουδαιότερα είναι τα ψυχολογικά. Αλλως τε θα ήμουν ασυνεπής προς τον εαυτό μου, γιατί σήμερα πιστεύω ακραδάντως πως ο γάμος όπως γίνεται συνήθως είναι ανήθικος. Ο άντρας δεν πρέπει να πουλιέται σε μια γυναίκα και να αποβλέπη στην απόκτησι ενός χρηματικού ποσού, προωρισμένου να τον διαφθείρη, αλλά να ζητάει ένα άξιο σύντροφό του, ικανό να τον ενδυναμώση και να του ενισχύση τας δημιουργικάς και ηθικάς δυνάμεις του. Βλέπεις ότι είμαι ολίγο ιδιόρρυθμος στας ιδέας μου και γι’ αυτό ηναγκάσθην να ενεργήσω αυθαιρέτως. Ελπίζω εν τούτοις να συγχωρηθώ από όλους Σας, γιατί ξέρετε με όλ’ αυτά πως Σας αγαπώ με ειλικρίνεια. Ούτε υστεροβουλίαι, ούτε κακίαι, ούτε ασυνειδησίαι, ούτε ταπεινότητες εκανόνισαν την απόφασί μου. Δεν πιστεύω λοιπόν να θελήσετε να με αδικήσετε».

Οι οικονομικές δυσκολίες

Η ζωή του Παπανικολάου στο εξωτερικό δεν ήταν εύκολη από οικονομική άποψη. Σημασία όμως έχει ότι οι δυσκολίες αυτές τον έκαναν πιο δυνατό. Χαρακτηριστικά είναι τα όσα γράφει από τη Γερμανία το 1907: «Από φαγητό δεν περνώ και πολύ άσχημα. Το μεσημέρι τρώω με 75 λεπτά, το βράδυ με 25. Χορταίνω θαυμάσια, με στενοχωρεί μόνον το πρόστυχο περιβάλλον.

Αργότερα όμως θα τα διορθώσω τα πράγματα. Θα τρώω το βράδυ στο σπίτι και για το μεσημέρι θα βρω κανένα καλύτερο κέντρον. Ολα θα διορθωθούν. Πρέπει να ζήσω με 100 μάρκα το μήνα και θα ζήσω.

Η ιστορική στήλη του Βήματος στο inbox σου

Γίνε μέλος του καθημερινού newsletter που αποκαλύπτει όσα συμβαίνουν στο πολιτικό παρασκήνιο και απόκτησε πρόσβαση σε αποκλειστικό περιεχόμενο. ΕΓΓΡΑΦΗ

Αυτό θα μου δώση δύναμι να εργασθώ περισσότερο και θα με κάμη ολιγαρκέστερο. Βλέπετε ότι κανένα κακό δεν είναι αμιγές καλού». Σε άλλο γράμμα του από τη Νέα Υόρκη το 1914 αναφέρει: «Τα οικονομικά μας είναι ακόμη ανώμαλα, διότι αυτόν το μήνα και τον Μάρτιον θα διαθέσω τα περισσεύματά μου διά την εξόφλησιν του προς τον Δ. Σαραφιανόν εκ 35 Δολλαρίων χρέος μου. Κατόπιν θα έχωμεν πάλι ολίγα έκτακτα έξοδα διά ντύσιμον, ώστε πριν από το καλοκαίρι δεν θα μπορέσωμε να βάλωμε κατά μέρος τίποτε ούτε και εις Σας να στείλωμε κάτι τι απέναντι των υποχρεώσεών μας». Τελικά όμως κερδίζει η αισιοδοξία: «Με τα χρήματα που κερδίζομε τώρα εγώ με τη Μάχη ζούμε και οι τρις με οικονομίαν, έως ότου δοθή εις όλους μας ευκαιρία καλλιτερεύσεως της θέσεώς μας. Διότι με τον καιρόν (…) θα καταρτιζώμεθα πάντοτε καλλίτερα και θα μπορούμε να κερδίζωμε περισσότερα».

Αλλά και η ευχάριστη πλευρά της ζωής!

Το να αντιμετωπίζεις δυσκολίες και εργάζεσαι σκληρά, δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να διασκεδάζεις και να απολαμβάνεις τις χαρές της ζωής. Το αντίθετο μάλιστα! Και ο Παπανικολάου δίνει το παράδειγμα από το Μόναχο το 1907: «Από την άλλη βδομάδα θα αρχίσω κάθε Πέμπτη και Κυριακή να πηγαίνω τη νύχτα στο Löwenbräukeller (Λέβενμπρόικέλλερ) όπου παίζει τελειωτάτη στρατιωτική ορχήστρα. Η είσοδος είναι 30 λεπτά. Τις άλλες ημέρες θα κάνω μόνο περιπάτους στα διάφορα μέρη της πόλεως, έως ότου συνειθίσω τη γλώσσα καλύτερα και αρχίσω τα μουσεία. Εως τώρα επήγα στον Αγγλικό κήπο – απέραντο περιβόλι γεμάτο από δέντρα, λίμνες, ποτάμια – και στον κήπο του Nymphenburg (Νύμφενμπουργ), ο οποίος συχνάζεται περισσότερο από κόσμο. Ιδίως τις Κυριακές γίνεται εκεί μέσα πανδαιμόνιο. Μουσική, μπύρα, χορός, άλογα για ιππασία, αμαξάκια, κλουβιά με ζώα, καραγκιόζης και ένα σωρό άλλα παιχνίδια. Πράγματα όμως για το λαό. Εγώ προτιμώ την ησυχία του Αγγλικού κήπου. Μ’ αρέσει καλύτερα να περπατώ μόνος κάτω από τα ψηλότατα δέντρα, ιδίως όταν βρέχει. Τι τα θέλετε; Αυτή ήταν πάντοτε η αδυναμία μου».

Οξυδερκής και παρατηρητικός

Ο Παπανικολάου ήταν πολύ οξυδερκής και έψαχνε τη βαθύτερη ουσία κάτω από την επιφάνεια των πραγμάτων. Χαρακτηριστικός είναι ο τρόπος με τον οποίο αναλύει σε επιστολή τού Σεπτεμβρίου του 1907 τις διαφορές ανάμεσα στον ψυχισμό των Ελλήνων και των Γερμανών και τις συνακόλουθες διαφορές ανάμεσα στην οργάνωση της ελληνικής και της γερμανικής κοινωνίας:

«Εδώ η Γερμανία είναι μοναδικός τόπος για μια τέτοια παιδαγώγησι. Ολοι ξέρουν να αφοσιούνται και να συγκεντρούνται περισσότερο στον προορισμό τους. Ενώ στην Ελλάδα το αίσθημα παίζει πολύ μεγαλείτερο ρόλο στο μέλλον των ατόμων. Γι’ αυτό είμεθα τόσο πίσω από τους Γερμανούς. Ο κυριώτερος λόγος αυτής της διαφοράς είναι όχι τόσο το κλίμα ούτε η καλυτέρα οργανική διάπλασις των Γερμανών, αλλά η κοινωνική οργάνωσις. Ο,τι στην Ελλάδα είναι ηρωισμός και περισσότερο ακόμα, πράγμα φυσικώς αδύνατο, εδώ καταντά κάτι τι κοινότατο. Η μεγάλη κοινωνική κίνησις και ο γενικός συγχρωτισμός δεν επιτρέπουν εδώ την ανάπτυξι διαρκών αισθημάτων, τα οποία να εμποδίζουν κατόπιν το ελεύθερο περπάτημα. Ο καθένας μπορεί να ανήκη περισσότερο στον εαυτό του. Αι σχέσεις με τους άλλους ανθρώπους δεν αποκτούν τη βαθύτητα και την αποκλειστικότητα που παίρνουν στην Ελλάδα. Μια διαρκής αντικατάστασις κάμνει τας σχέσεις επιπολαιοτέρας και έτσι δένεται κανείς με ολιγώτερους δεσμούς και γνωρίζει καλύτερα τον εαυτό του. Ετσι ελπίζω εδώ να δυναμώσω γρήγορα».

Σε ένα άλλο γράμμα του από τη Νέα Υόρκη το 1914 ο Παπανικολάου αναλύει την οικονομική κατάσταση στις ΗΠΑ: «Ο χειμώνας φέτος πέρασε πολύ ελαφρός, γι’ αυτό και μεγάλη κρίση εις την βιομηχανίαν των μαλλίνων υφασμάτων. Τα επανωφόρια έχουν φθάσει εις εξευτελιστικάς τιμάς. Με 5 τάλληρα αγοράζει κανείς πράγματα αξίας 20 ταλλήρων. Αν είχαμε τώρα χρήματα, θα ντυνόμαστε οικονομικώτατα για τον ερχόμενο χειμώνα.

Η κρίση όμως αυτής της βιομηχανίας επέφερε την πτώχευσιν πολλών σημαντικών οίκων και ούτω πας ανεπτύχθη μια γενική οικονομική κρίση εξαιρετική, παραπλησία την μεγάλη του 1907. Τριακόσιαι είκοσι πέντε χιλιάδες εργάται υπάρχουν άνευ εργασίας εις την Νέαν Υόρκην. Τα ημερομίσθια έχουν εκπέσει πολύ. Γι’ αυτό και η Κυβέρνηση σκέπτεται να θέση ένα προσωρινόν φραγμόν εις την μετανάστευσιν προς επαναφοράν της ισορροπίας».

Ο φιλότεχνος Παπανικολάου

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Παπανικολάου ήταν φιλότεχνος και του άρεσε να παίζει βιολί. Γράφει λοιπόν από το Μόναχο το 1907: «Σε θέατρα και σε μουσεία δε μπόρεσα να πάω γιατί δεν είμαι ακόμα κατηρτισμένος όπως πρέπει. Για τα μουσεία πρέπει να προμελητήσω, για τα θέατρα δεν είναι ακόμα καιρός. Μελόδραμα δεν άρχισε, οι οπερέττες δεν μου κάνουν και τόσο πολύ γούστο. Στο Prinzregententheater, που παίζονται αποκλειστικώς τα έργα του Βάγνερ δε συμφέρει. Θέλει κανείς για όλη τη σειρά (8 απογεύματα) 160 μάρκα. Είναι όμως κάτι τι τέλειο. Ονειρο για τους φιλομούσους. Αλλά για να καταλάβω Βάγνερ και να μην πάνε χαμένα τα λεφτά που θα δώσω, πρέπει πρώτον να μελετήσω περί Βάγνερ, να διαβάσω τα έργα του και να συνειθίσω λίγο τ’ αυτί μου στη μουσική του. Ας περάσουν λοιπόν κάνα δυο χρόνια και έπειτα. Τον χειμώνα όμως παίζονται έργα του Βάγνερ και σε άλλα θέατρα και μπορεί κανείς να τ’ ακούση με 2 μάρκα τη βραδυά».

Οσον αφορά το βιολί, στεναχωριέται που δεν έχει τα χρήματα για να αγοράσει ένα. Ταυτόχρονα όμως βλέπει και την καλή πλευρά των πραγμάτων. «Βιολί, όπως είναι τώρα τα πράγματα, δεν μπορώ να αρχίσω. Θέλω 10 μάρκα τον μήνα τουλάχιστον και δε μου περισσεύει ούτε ένα. Θέλω και καμμιά 25 μάρκα για ένα καλό βιολί. Πράγματα που δε μπορώ να τα σκεφθώ σήμερα. Λυπούμαι, αλλά τι να κάμω; Ιδίως με στενοχωρεί ότι στερούμαι ενός μέσου αναπτύξεως του εαυτού μου. Εχει όμως κι αυτό τα καλά του. Κερδίζει κανείς καιρό, που μπορεί να τον διαθέση αλλού».

Πραγματικός πολίτης από μικρός

Ο Παπανικολάου δεν ήταν όμως μόνο κορυφαίος γιατρός και ερευνητής. Ηταν και πολίτης με την πραγματική του όρου έννοια. Ενδιαφερόταν από πολύ μικρός για τα κοινά, παρακολουθούσε τις πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις, πολλές δε από αυτές τις κατέγραφε στις επιστολές του. Χαρακτηριστική είναι μια επιστολή προς τη μητέρα του, σε ηλικία μόλις 16 ετών, στην οποία περιγράφει τις αντιδράσεις του κόσμου από τον ατυχή ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897: «Ως εκ των ταραχών εδώ είμεθα άνω κάτω, όλος δε ο κόσμος είνε λίαν εξηρεθισμένος κατά του βασιλέως και του Δηλιγιάννη, τον οποίον χθες ύβριζον και εσφύριζον, ενώ εξήρχετο της βουλής. Επίσης δε και κατά του βασιλέως ο λαός είναι εξηρεθισμένος, δεν ακούει δε τις παντού, ειμή ύβρεις κατ’ αυτού του βασιλέως. Τοσούτον δε είνε εξηρεθισμένος ο λαός, ώστε και αυτά τα όργανα της αστυνομίας υβρίζουσιν αυτόν, ουδείς δε τολμά να είπη τι υπέρ αυτού βασιλέως, εις δε τας οδούς βλέπει τις γεγραμμένα: κάτω η βασιλεία, ζήτω η δημοκρατία, Κάτω οι άναδροι, ζήτω ο Σμολένσκης, κάτω οι προδόται, επίσης δε ζήτω η Εφημερίς Σωτηρία, ήτις, εκδιδομένη υπό του κ. Γενναδίου, υβρίζει πάρα πολύ τον βασιλέα. Ούτω π.χ. εις προχθεσινόν της παράρτημα, το οποίον κατήντησε να πωλήται 5 δχμάς, έλεγε τον βασιλέα προδότην, τους βασιλόπαιδας δειλοτάτους, αισχροτάτους, κτλ και, αφ’ ου έλεγαν ότι αυτά, τα οποία έπραξαν κατά τους νόμους τιμωρούνται διά θανάτου, έλεγεν εις το τέλος ότι πρέπει να εκτελεσθώσιν οι νόμοι, προσέτι δε ο βασιλεύς να φύγη αμέσως. Ο δε κ. Γεννάδιος περιέρχεται τας οδούς άνευ του ελαχίστου κινδύνου. Προχθές, ως θα εμάθετε, ήνοιξαν οι πολίται πολλά καταστήματα και αφήρεσαν όπλα, ούτως οι πλείστοι εξ αυτών είναι ωπλισμένοι. Ενεκα της αισχροτάτης φυγής του εκ Λαρίσης, ο διάδοχος ουδαμού τολμά να παρουσιασθή, πολλοί δε περιμένουσιν ένοπλοι, όπως φονεύσωσιν αυτόν»

Η ανεκτίμητη αξία των επιστολών

Ολα τα παραπάνω τα γνωρίζουμε γιατί ήρθαν πρόσφατα στο φως οι επιστολές του Γεώργιου Παπανικολάου. Γενικότερα, οι επιστολές των ιστορικών προσωπικοτήτων αποτελούν ένα πολύτιμο ιστορικό τεκμήριο και πηγή γνώσης για σημαντικά ιστορικά γεγονότα.

Αρκεί βέβαια να μην πεταχτούν ή μείνουν ξεχασμένες σε κάποιο συρτάρι. Από την άλλη, οι επιστολές έχουν πλέον αντικατασταθεί από τα e-mails και τα sms, τα οποία μόνον θεωρητικά είναι πιο ανθεκτικά στον χρόνο. Γιατί και αυτά χάνονται πολύ γρήγορα, είτε γιατί διαγράφονται είτε γιατί χάνονται μαζί με τις συσκευές είτε γιατί «σκεπάζονται» από χιλιάδες νέα ηλεκτρονικά μηνύματα. Αυτό λοιπόν που φαινομενικά είναι πιο ανθεκτικό στον χρόνο, αποδεικνύεται στην πραγματικότητα πιο εφήμερο. Είμαστε λοιπόν σίγουροι ότι θα μαθαίναμε όλα αυτά για τον Γεώργιο Παπανικολάου εάν στην εποχή του δεν επικοινωνούσαν με επιστολές αλλά ηλεκτρονικά μηνύματα όπως σήμερα;

* Ο κ. Σπύρος Βλαχόπουλος είναι καθηγητής Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ.

Πηγή: To Vima